धर्म होइन, व्यवस्थापनको कमजोरीले निम्त्याउँछ द्वन्द्व !
धार्मिक सद्भाव जोगाउन सरकारको स्पष्ट नीति आवश्यक, चाडपर्वका बेला सुरक्षा नेतृत्व ‘छुट्टीमा होइन, फिल्डमा’ हुनुपर्ने विज्ञको सुझाव
काठमाडौं, १५ साउन । नेपाल धार्मिक, सांस्कृतिक र जातीय विविधताले भरिएको मुलुक हो। यहाँका चाडपर्व, परम्परा र धार्मिक आस्थाले समाजलाई जोड्ने काम गर्दै आएका छन्।
तर, पछिल्ला समयहरूमा धार्मिक गतिविधि, ध्वनि प्रदूषण, जुलुस, रात्रिकालीन कार्यक्रम तथा आपसी संवेदनशीलताको अभावका कारण कतिपय स्थानमा विवाद र तनाव सिर्जना हुने अवस्था देखिन थालेको छ।
धार्मिक आस्था आफैंमा समस्या होइन, तर आस्थाको अभ्यास गर्दा अर्को समुदायको अधिकार, शान्ति र सामाजिक मर्यादामा असर पर्न थालेपछि राज्यले स्पष्ट मापदण्ड र प्रभावकारी व्यवस्थापन गर्नुपर्ने आवाज उठ्न थालेको छ।
धार्मिक स्वतन्त्रता र सामाजिक अनुशासनबीच सन्तुलन आवश्यक
धार्मिक तथा सुरक्षा विज्ञहरूका अनुसार नेपालको संविधानले सबैलाई धार्मिक स्वतन्त्रताको अधिकार दिएको छ।
तर कुनै पनि अधिकार प्रयोग गर्दा अरूको अधिकार र सामाजिक सद्भावमा असर पर्न नहुने उनीहरूको तर्क छ।
धार्मिक गतिविधि गर्दा अर्को धर्म, समुदाय वा सर्वसाधारणलाई असहज नहुने गरी सञ्चालन गर्नुपर्ने आवश्यकता औंल्याइएको छ।
विज्ञहरूको भनाइ छ– “धर्म मानिसलाई जोड्ने माध्यम हो, विभाजन गर्ने हतियार होइन। धार्मिक स्वतन्त्रताको सम्मानसँगै सामाजिक अनुशासन पनि अनिवार्य हुन्छ।”
ध्वनि प्रदूषण : आस्था कि असहजता ?
पछिल्लो समय धार्मिक कार्यक्रमका नाममा अत्यधिक ध्वनि प्रयोग, रातिसम्म हुने गतिविधि र सार्वजनिक स्थानको प्रयोगले विवाद निम्त्याउने गरेको छ।
धार्मिक कार्यक्रम, सांस्कृतिक उत्सव वा कुनै पनि सार्वजनिक गतिविधि गर्दा समय, स्थान र ध्वनि व्यवस्थापनमा स्पष्ट नीति आवश्यक रहेको विज्ञहरू बताउँछन्।
उनीहरूको प्रश्न छ– “एक जनाको धार्मिक उत्साहले अर्को नागरिकको निद्रा, स्वास्थ्य र दैनिक जीवन प्रभावित हुनु कति उचित हो ?”
सरकारले ध्वनि प्रदूषण नियन्त्रणसम्बन्धी नियमलाई प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ।
प्रहरी प्रशासन अझ चनाखो हुनुपर्ने
सुरक्षा विज्ञहरूका अनुसार धार्मिक तथा सांस्कृतिक चाडपर्वका समयमा सुरक्षा चुनौती सामान्य समयभन्दा बढी हुने गर्दछ।
विशेषगरी संवेदनशील क्षेत्र, मिश्रित समुदाय बसोबास गर्ने स्थान र विगतमा विवाद भएका क्षेत्रमा प्रहरीले पूर्वतयारी, सूचना संकलन र समुदायसँग समन्वयलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने सुझाव दिइएको छ।
विज्ञहरू भन्छन्– “घटना भएपछि नियन्त्रण गर्नुभन्दा घटना हुन नदिनु नै सुरक्षा व्यवस्थापनको सफलता हो।”
चाडपर्वका बेला सुरक्षा नेतृत्वको जिम्मेवारी बढाउनुपर्ने
हरेक वर्ष निश्चित चाडपर्व तथा धार्मिक कार्यक्रमका समयमा विवादको सम्भावना रहने भएकाले त्यस्ता अवधिमा जिम्मेवार सुरक्षा अधिकारीहरू सामान्यतया बिदामा नबस्ने व्यवस्था गर्नुपर्ने सुझाव दिइएको छ।
सुरक्षा विज्ञहरूका अनुसार संवेदनशील समयमा जिल्ला सुरक्षा नेतृत्व, प्रहरी प्रमुख र प्रशासनिक अधिकारीहरू फिल्डमै सक्रिय रहनुपर्छ।
उनीहरूको भनाइ छ– “सुरक्षा चुनौती देखिने समयमा नेतृत्व अनुपस्थित हुनु व्यवस्थापनको कमजोरी हो। संवेदनशील अवधिका लागि छुट्टै सुरक्षा रणनीति आवश्यक छ।”
सर्वदलीय सहमति र सामाजिक संवाद आवश्यक
धार्मिक तथा सामाजिक विषयलाई राजनीतिक स्वार्थको विषय बनाउँदा समस्या झन् जटिल बन्न सक्ने चेतावनी पनि दिइएको छ।
राजनीतिक दल, धार्मिक गुरु, नागरिक समाज र स्थानीय समुदायबीच नियमित संवाद आवश्यक रहेको विज्ञहरूको सुझाव छ।
सर्वदलीय सहमतिबाट सामाजिक सद्भाव कायम राख्ने साझा प्रतिबद्धता आवश्यक रहेको उनीहरूको भनाइ छ।
सरकारले दीर्घकालीन समाधान खोज्नुपर्ने
धार्मिक विवादहरू क्षणिक व्यवस्थापनले मात्र समाधान नहुने भएकाले सरकारले दीर्घकालीन नीति बनाउनुपर्ने माग उठेको छ।
यसका लागि: धार्मिक गतिविधिको समय र व्यवस्थापनसम्बन्धी स्पष्ट मापदण्ड, ध्वनि प्रदूषण नियन्त्रणको प्रभावकारी कार्यान्वयन, स्थानीय तह, सुरक्षा निकाय र समुदायबीच समन्वय, संवेदनशील क्षेत्रमा विशेष सुरक्षा योजना, सामाजिक सद्भावसम्बन्धी जनचेतना अभियान जस्ता उपाय आवश्यक देखिएका छन्।
आस्थाको सम्मान, अर्काको अधिकारको पनि ख्याल
नेपालको शक्ति नै विविधतामा रहेको छ। हिन्दू, बौद्ध, मुस्लिम, किराँत, इसाई लगायत सबै समुदायको आस्था र संस्कृतिको सम्मान गर्दै आपसी सहिष्णुता कायम राख्नु आजको आवश्यकता हो।
धार्मिक गतिविधि रोक्ने होइन, व्यवस्थित गर्ने नीति आवश्यक छ।
आस्थाको अङ्कुशमा सहिष्णुता: सामाजिक सद्भाव र राज्यको दायित्व
हाम्रो यो सुदूर हिमालयदेखि समथर तराईसम्म फैलिएको साझा फूलबारी—नेपाल—विविधताको अनौठो र सुन्दर सङ्गम हो। यहाँ हरेक चाडपर्व, रीतिरिवाज र संस्कृतिले राष्ट्रियताको सुवास छरेका छन्।
तर, पछिल्लो समय चाडपर्वका नाउँमा प्रकट हुने केही असन्तुलित गतिविधि, ध्वनि प्रदूषण र एकै आकाशमुनि बाँचिरहेका समुदायबीच उत्पन्न हुन खोज्ने तिक्तताले हाम्रो सदिऔं पुरानो सामाजिक सहिष्णुतामाथि हल्का कालो बादल मडारिन खोजेको अनुभूति भइरहेको छ।
चाडपर्वहरू हर्षोल्लास र आपसमा खुसी साटासाट गर्ने पवित्र माध्यम बन्नुपर्नेमा, जब तिनै पर्वहरू शक्ति प्रदर्शन वा एक-अर्काको आस्थामाथि प्रहार गर्ने हतियार बन्न पुग्छन्, तब सिङ्गो समाज चिन्तित हुनु स्वाभाविकै हो।
धर्म मान्नु व्यक्तिगत वा सामूहिक आस्थाको कुरा हो, तर यसको सीमा अर्काको स्वतन्त्रताको आँगनमा पुगेर टुङ्गिन्छ।
आजको मुख्य आवश्यकता भनेकै "मेरो धर्म जति प्यारो छ, अर्काको धर्मको पनि उत्तिकै सम्मान गर्नुपर्छ" भन्ने भावना आत्मसात गर्नु हो।
रातको समयमा डेसिबलका सीमा नाघेस्पिकरहरू बजाएर गरिने धार्मिक गतिविधि, कोलाहलपूर्ण जुलुस र एकै शहरमा विभिन्न समुदायबीच हुने शक्ति परीक्षणले बिरामी, वृद्धवृद्धा, बालबालिका र विद्यार्थीहरूको चैन मात्र खोसिएको छैन, बरु सदियौंदेखिको भाइचारालाई समेत गम्भीर चुनौती दिएको छ।
यस्ता संवेदनशील विषयहरूमा सरकारले अब पनि मुकदर्शक बनेर बस्ने छुट छैन। सरकारको ध्यान केवल औपचारिकतामा होइन, धार्मिक आचरणलाई शिष्ट, मर्यादित र कानुनको दायराभित्र राख्न गम्भीर बन्नैपर्छ।
सुरक्षाको प्रश्न यहाँ केवल कानुन कार्यान्वयनको मात्र होइन, यो राष्ट्रिय एकताको कवचसँग जोडिएको छ। हरेक वर्ष निश्चित चाडपर्वका समयमा यस्ता झडप वा तनावका बीज रोपिनुले हाम्रा सुरक्षा संयन्त्रहरूको पूर्वतयारीमाथि प्रश्न उठाएको छ।
यस्तो संवेदनशील अवस्थामा प्रहरी प्रशासन थप चनाखो, दृढ र निस्पक्ष बन्नु अनिवार्य छ। चाडपर्वको संवेदनशील अवधिमा जिम्मेवार सुरक्षा अधिकारीहरू सामान्यतया विदा नबस्ने, सम्भावित जोखिम क्षेत्रहरूको सूक्ष्म विश्लेषण गर्ने र ठोस सुरक्षा रणनीति अख्तियार गर्नु अबको टड्कारो आवश्यकता हो।
घटना घटिसकेपछि दमकल लिएर दौडनुभन्दा आगलागी नै हुन नदिने दूरदर्शिता राज्यले देखाउनै पर्दछ।
त्यस्तै, यस्ता संवेदनशील घडीमा राजनीतिक दलहरूको भूमिका अझ जिम्मेवार हुनुपर्छ। राजनीतिक खिचातानी र स्वार्थभन्दा माथि उठेर सामाजिक सद्भाव जोगाउन सर्वदलीय सहमति आजको राष्ट्रिय माग हो।
जबसम्म दलहरू एकै स्वरमा साम्प्रदायिक सद्भाव र भाइचाराको पक्षमा उभिँदैनन्, तबसम्म समाजमा शान्ति र स्थिरताको प्रत्याभूति हुन सक्दैन।
किनकि अन्ततः प्रश्न धर्मको होइन, सहअस्तित्वको हो
धार्मिक स्वतन्त्रता रहोस्, तर सामाजिक सद्भाव नटुटोस्।आस्था कसैको बन्धक हुनुहुँदैन र धर्म कहिले पनि द्वन्द्वको कारक बन्नु हुँदैन।
राज्यले कानुनको कडा पालना गराउन, स्थानीय प्रशासनले संयम र सक्रियता देखाउन तथा नागरिक समाज एवं राजनीतिक दलहरूले सहिष्णुताको दीप प्रज्वलन गर्न आजैबाट संकल्प गर्नु जरुरी छ।
आस्था बलियो बनोस्, तर भाइचारा कमजोर नहोस्। विविधता हाम्रो सौन्दर्य हो, कमजोरी होइन; यसैलाई जोगाउनु नै आजको साँचो देशभक्ति हो।
यो पनि पढ्नुहोस् :
'मलाई सपनामा पनि संघीयता विरोधी र मधेश विरोधी नसोच्नु होला' : प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाह
कप्तानगञ्ज तनाव : राजनीतिक ‘रोटी सेक्ने’ खेल कि सामाजिक सद्भावमाथिको गम्भीर चुनौती ?
देश जल्दा नेताको अहंकार ! कुर्सी ठूलो कि देश? सर्वदलीय बैठकले सोध्यो असहज प्रश्न
देवानगञ्जको चेतावनी: राजनीति होइन, न्याय र सद्भावको परीक्षा
दुई तिहाइको बल, चार महिनामै बल्झिएको संकट : रास्वपा आफ्नै निर्णयको पासोमा ?
सरकार किन अलमल पर्यो ? आयोगका प्रतिवेदन धुलो खाँदै, आरोपितहरू खुलेआम चुनौती दिँदै!
थप हिंसा फैलिन नदिन प्रभावकारी भूमिका खेल्ने प्रधानमन्त्रीसमक्ष सांसदको प्रतिबद्धता
