न्यूज अभियान
हरेक खबर विशेष खबर

सत्ता समिकरणमै खटपट कि रास्वपाभित्र नयाँ शक्ति–केन्द्रको उदय ? रवि पक्ष र बालेन पक्षबीच बढ्दो दूरीका संकेत एकपछि अर्को सार्वजनिक

काठमाडौं । राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) सत्तामा पुगेको केही समयमै सरकार सञ्चालनभन्दा पार्टीभित्रको शक्ति–सन्तुलन व्यवस्थापन नै ठूलो चुनौती बन्न थालेको संकेत देखिन थालेको छ ।

प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाह ‘बालेन’ले सरकार सञ्चालनमा आफूले सहयोग नपाएको र ‘एक्लै लड्नुपरेको’ संकेत गरेलगत्तै रास्वपाका सांसदहरूबाट आएका सांकेतिक तथा प्रत्यक्ष अभिव्यक्तिले पार्टीभित्रको असन्तुष्टि अब सामाजिक सञ्जाल र संसद्को भित्ताभित्र मात्र सीमित नरहेको देखाएको छ ।
शनिबार राति प्रधानमन्त्री शाहले सामाजिक सञ्जालमार्फत लेखेको स्टाटसमा आफूले कठिन परिस्थितिमा एक्लै लड्नुपरेको संकेत गरेका थिए ।
उनले लेखेका थिए, ‘केही समय लाग्छ, सही समय आउनलाई। ढिला होला, तर गलत हुँदैन। नआत्तिनुहोस्। सुनेको र देखेकोभन्दा वास्तविकता कहिलेकाहीँ फरक हुन सक्छ। कहिलेकाहीँ एक्लै लड्नुपर्छ। यो पहिलो चोटि होइन।’

प्रधानमन्त्रीको उक्त अभिव्यक्तिको अर्थ र सन्देशबारे राजनीतिक वृत्तमा चर्चा भइरहेकै बेला बालेन निकट मानिने रास्वपा सांसद राजु पाण्डेले फेसबुकमा एक वाक्यको स्टाटस लेखे– ‘नाङ्गै जन्मेको थिएँ, नाङ्गै जल्ने छु।’

पाण्डेको यो अभिव्यक्तिको वास्तविक आशय के हो भन्ने उनले स्पष्ट गरेका छैनन् । तर प्रधानमन्त्रीको ‘एक्लै लड्नुपरेको’ अभिव्यक्तिको २४ घण्टा नबित्दै बालेन निकट मानिने सांसदबाट आएको यस्तो भावनात्मक र रहस्यमय स्टाटसले राजनीतिक अर्थ भने खोज्न थालेको छ ।

बालेन एक्लै, सांसद नाङ्गै !
प्रधानमन्त्री स्वयंले सरकारमा आफूलाई सहयोग नभएको संकेत गर्ने, अनि उनका निकट मानिने सांसदले ‘नाङ्गै जल्ने’ अभिव्यक्ति दिने ।
यो संयोग मात्रै हो कि सत्ता समीकरणभित्रको कुनै गम्भीर सन्देश ?

राजनीतिमा शब्दहरू कहिलेकाहीँ भाषणभन्दा शक्तिशाली हुन्छन् । विशेषगरी सत्तारुढ दलका सांसदले सार्वजनिक रूपमा लेखेका एक–एक शब्दको राजनीतिक अर्थ खोजिन्छ । पाण्डेको स्टाटस पनि त्यही कारण अहिले चर्चामा छ ।

यदि यो केवल व्यक्तिगत भावनाको अभिव्यक्ति हो भने प्रश्न उठ्छ– सत्तारुढ दलका सांसदलाई यस्तो अवस्था किन आयो ?
र यदि यो पार्टीभित्रको असन्तुष्टिको संकेत हो भने अर्को प्रश्न अझ गम्भीर छ– असन्तुष्टि कसप्रति हो ? सरकारप्रति, पार्टी नेतृत्वप्रति कि सत्ता सञ्चालनको शैलीप्रति ?

‘कालो चस्मा’ खोल्दा देखिएको राजनीति
पाण्डेको स्टाटसपछि रास्वपाका अर्का प्रभावशाली सांसद दीपक बोहोराको शनिबार दिउँसोको सामाजिक सञ्जाल पोस्ट पनि थप चर्चामा आएको छ ।
बोहोराले चश्मा खोलेको तस्बिर राख्दै लेखेका थिए– ‘मैले त कालो चस्मा खोलेँ है !’

सामान्यतया चश्मा खोल्नु व्यक्तिगत रुचिको विषय हुन सक्छ । तर राजनीति सामान्य चश्मा लगाएर हेर्ने विषय कहाँ हो र ?
बालेन निकट समूहसँग जोडिएको पहिचानमा कालो कपडा र कालो चश्माको प्रतीकात्मक प्रयोग हुँदै आएको पृष्ठभूमिमा रवि लामिछानेका निकट सहयोगीका रूपमा चिनिएका बोहोराले ‘कालो चस्मा खोलेँ’ भन्नुलाई धेरैले सांकेतिक राजनीतिक सन्देशका रूपमा हेरेका छन् ।
बोहोराको राजनीतिक यात्रामा रवि लामिछानेसँगको निकटता नयाँ विषय होइन । रविलाई सञ्चारमाध्यमबाट स्थापित गर्ने समयदेखि पार्टी निर्माणसम्म सँगै देखिएका बोहोरा रास्वपाभित्र रविका विश्वासपात्रका रूपमा परिचित छन् ।

त्यसैले प्रश्न उठ्छ– बोहोराले साँच्चिकै चश्मा मात्रै खोलेका हुन् कि अब राजनीतिक रूपमा पनि ‘चश्मा’ खोलेर हेर्न थालेका हुन् ?
अथवा, यो केवल सामाजिक सञ्जालको एउटा सामान्य पोस्ट हो र राजनीतिक विश्लेषकहरूले अनावश्यक अर्थ खोजिरहेका छन् ?
उत्तर समयले दिनेछ ।
तर राजनीतिमा संयोगहरू धेरै पटक सन्देश बनेर आउँछन् ।

संसद्मै सरकारको विरोध
रास्वपाभित्रको असन्तुष्टिको संकेत सामाजिक सञ्जालबाट मात्रै आएको होइन ।
शुक्रबार संसद् बैठकमै रास्वपाका सांसदहरूले सरकारको कामकारबाहीप्रति तीव्र असन्तुष्टि जनाएका थिए । रास्वपाका प्रभावशाली नेता मानिने मनिष झासहितका सांसदहरूले सरकारको कार्यशैलीप्रति खुलेर प्रश्न उठाएका थिए ।
सत्तापक्षका सांसद नै संसद्मा सरकारको आलोचक बन्न थालेपछि स्वाभाविक प्रश्न उठ्छ– सरकारको विरोध विपक्षीले गरिरहेको हो कि आफ्नै सांसदले ?
विपक्षीले सरकारको आलोचना गर्नु लोकतन्त्रको सामान्य अभ्यास हो । तर सरकारमा सहभागी दलका सांसदले नै सार्वजनिक मञ्च र संसद्मा सरकारको कार्यशैलीप्रति असन्तुष्टि जनाउन थाले भने त्यो सत्तारुढ दलभित्रको राजनीतिक स्वास्थ्य परीक्षणको विषय बन्न पुग्छ ।
रास्वपाका लागि अहिले यही प्रश्न गम्भीर बन्दै गएको छ ।

सरकार बालेनको, पार्टी कसको ?
रास्वपाको अहिलेको सबैभन्दा संवेदनशील राजनीतिक प्रश्न यही देखिन्छ ।
प्रधानमन्त्रीको कुर्सीमा बालेन्द्र शाह छन् । तर पार्टी राजनीतिमा रवि लामिछानेको प्रभावलाई बेवास्ता गर्न सकिने अवस्था छैन ।
एकातर्फ बालेनको आफ्नै राजनीतिक शैली, आफ्नै टिम र आफ्नै कार्यशैली छ । अर्कोतर्फ पार्टी निर्माणदेखि संगठन विस्तारसम्म महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका रवि लामिछानेको आफ्नै राजनीतिक प्रभाव र समर्थक समूह छ ।
दुवैबीच औपचारिक रूपमा कुनै राजनीतिक टकराव छैन । तर पार्टीभित्रका पात्रहरूबाट सार्वजनिक रूपमा आउन थालेका फरक–फरक संकेतले अनौपचारिक शक्ति–केन्द्रहरू सक्रिय रहेको अनुमानलाई भने बल दिएको छ ।
प्रश्न अब यति मात्र होइन कि बालेन र रवि मिल्छन् कि मिल्दैनन् ?
प्रश्न त यो हो– रास्वपाको अन्तिम राजनीतिक निर्णय कहाँ हुन्छ ? सरकारमा कि पार्टी संरचनामा ? प्रधानमन्त्रीको वरिपरि कि पार्टी नेतृत्वको वरिपरि ?

मन्त्रीहरूमाथि पनि प्रश्न
यसबीच सरकारमा सहभागी केही मन्त्रीहरूको कार्यसम्पादनलाई लिएर पार्टीभित्रै प्रश्न उठ्न थालेको चर्चा छ ।
सरकार परिवर्तनको मुख्य नारा सुशासन, पारदर्शिता र जनताको सेवा थियो । तर सरकारमा पुगेपछि मन्त्रीहरूको प्राथमिकता जनताको कामभन्दा व्यक्तिगत राजनीतिक व्यवस्थापन र स्वार्थतर्फ केन्द्रित हुन थालेको आरोप लाग्न थाल्यो भने त्यो रास्वपाका लागि निकै असहज अवस्था बन्न सक्छ ।
किनकि रास्वपाको राजनीतिक पूँजी नै ‘पुराना दलभन्दा फरक’ भन्ने दाबीमा बनेको हो ।
यदि नयाँ दल पनि पुरानै शैलीको सत्ता अभ्यासमा फस्न थाल्यो भने जनताले प्रश्न गर्नेछन्–
नयाँ पार्टीको नाम मात्रै नयाँ हो कि शासन गर्ने शैली पनि नयाँ हो ?

‘एक्लै लड्नुपर्‍यो’ भन्ने प्रधानमन्त्रीको सन्देश
प्रधानमन्त्री बालेनको स्टाटसलाई सामान्य सामाजिक सञ्जाल अभिव्यक्ति भनेर पन्छाउन सकिन्छ । तर प्रधानमन्त्रीको हरेक सार्वजनिक अभिव्यक्तिको राजनीतिक अर्थ हुन्छ ।
विशेषगरी सत्ता सञ्चालनको जिम्मेवारीमा रहेको प्रधानमन्त्रीले ‘एक्लै लड्नुपर्छ’ भन्नु आफैंमा गम्भीर राजनीतिक सन्देश हो ।
उहाँले कसको सहयोग पाउनुभएन ?
मन्त्रीहरूको ?
पार्टीको ?
सांसदहरूको ?
सरकारभित्रकै कर्मचारी संयन्त्रको ?
वा पार्टीभित्रका कुनै शक्ति–केन्द्रको ?
प्रधानमन्त्रीले स्पष्ट नगरेकाले अहिले अनुमान मात्रै गर्न सकिन्छ ।
तर प्रधानमन्त्रीले सहयोग नपाएको अनुभूति गरिरहेका छन् भने त्यो व्यक्तिगत समस्या होइन । त्यो सत्ता सञ्चालनको समस्या हो ।

रास्वपामा दुई धार ?
पछिल्ला घटनाक्रमलाई जोडेर हेर्दा रास्वपाभित्र कम्तीमा दुई प्रकारको राजनीतिक मनोविज्ञान देखिन थालेको विश्लेषण गर्न सकिन्छ ।
एकातर्फ प्रधानमन्त्री बालेनसँग नजिक देखिने समूह छ । अर्कोतर्फ रवि लामिछानेसँग लामो समयदेखि राजनीतिक रूपमा जोडिएका पात्रहरू छन् ।
राजु पाण्डेको ‘नाङ्गै जल्ने’ अभिव्यक्ति र दीपक बोहोराको ‘कालो चस्मा खोलेँ’ भन्ने सांकेतिक अभिव्यक्ति एउटै दिन सार्वजनिक हुनु आफैंमा चासोको विषय बनेको छ ।
त्यसमा संसद्मा सरकारको आलोचना गर्ने सांसदहरूको अभिव्यक्ति थपिँदा तस्वीर अझ जटिल देखिन्छ ।
यद्यपि यी सबै अभिव्यक्तिलाई आधार बनाएर रास्वपा विभाजनको निष्कर्षमा पुग्नु हतार हुनेछ । तर पार्टीभित्र असन्तुष्टि छैन भन्नु पनि अब सजिलो देखिँदैन ।

सत्ता टिकाउने कि पार्टी जोगाउने ?
रास्वपाका लागि अहिले सबैभन्दा ठूलो चुनौती विपक्षी दल होइन, आफ्नै पार्टीभित्रको व्यवस्थापन हुन सक्छ ।
सरकार चलाउनु एउटा कुरा हो । पार्टी चलाउनु अर्को कुरा ।
प्रधानमन्त्रीले सरकार चलाउँदा पार्टीभित्रका सबै शक्ति–केन्द्रलाई साथमा लिएर हिँड्न नसके सत्ता अस्थिर हुन सक्छ । अर्कोतर्फ पार्टी नेतृत्वले सरकारलाई अत्यधिक नियन्त्रण गर्न खोजे प्रधानमन्त्रीको कार्यक्षेत्रमाथि प्रश्न उठ्न सक्छ ।
त्यसैले रास्वपाले अब स्पष्ट गर्नुपर्ने प्रश्न छ–

सरकार बालेनले चलाउने कि पार्टीले ?
यदि सरकार प्रधानमन्त्रीले चलाउने हो भने प्रधानमन्त्रीलाई काम गर्न राजनीतिक स्वतन्त्रता दिनुपर्छ ।
यदि पार्टीले सरकार चलाउने हो भने प्रधानमन्त्रीको संवैधानिक र राजनीतिक भूमिकामाथि नै प्रश्न उठ्छ ।
दुवैबीचको अस्पष्टता लामो समय रह्यो भने असन्तुष्टि सामाजिक सञ्जालमा मात्रै होइन, सत्ता समीकरणमै देखिन सक्छ ।

‘नयाँ राजनीति’को पहिलो ठूलो परीक्षा
रास्वपा आफूलाई परम्परागत राजनीतिक दलको विकल्पका रूपमा प्रस्तुत गर्दै सत्तामा पुगेको हो । जनताले उसबाट पुरानो शैलीको भागबण्डा, गुटबन्दी र आन्तरिक शक्ति संघर्ष होइन, परिणाम खोजेका छन् ।
तर अहिले पार्टीभित्रै गुट, समूह, निकटता र शक्ति–केन्द्रका चर्चा बढ्न थाले भने रास्वपाको ‘नयाँ राजनीति’को नारामाथि प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हुन्छ ।
कालो चस्मा लगाएर सत्ता हेर्दा सबै कुरा राम्रो देखिन सक्छ । चस्मा खोलेपछि वास्तविकता देखिन्छ ।
दीपक बोहोराले साँच्चिकै यही भन्न खोजेका हुन् भने त्यो रास्वपाका लागि गम्भीर सन्देश हो ।
राजु पाण्डेको ‘नाङ्गै जल्ने’ अभिव्यक्ति पनि केवल भावनात्मक वाक्य मात्र हो भने त्यसलाई त्यत्तिमै छोड्न सकिन्छ । तर यदि यो पार्टीभित्रको कुनै दबाब, असन्तुष्टि वा राजनीतिक संघर्षको संकेत हो भने त्यसको प्रभाव आगामी दिनमा देखिन सक्छ ।

अब हेर्नुपर्ने पाँच कुरा
रास्वपाभित्रको वास्तविक शक्ति–सन्तुलन बुझ्न अब सामाजिक सञ्जालका स्टाटस मात्र होइन, व्यवहार हेर्नुपर्ने हुन्छ ।
१. प्रधानमन्त्री बालेन र पार्टी नेतृत्वबीचको सम्बन्ध कस्तो बन्छ ?
२. रवि लामिछाने निकट सांसदहरूको सरकारप्रतिको धारणा नरम हुन्छ कि थप आक्रामक ?
३. बालेन निकट सांसद तथा नेताहरूको सार्वजनिक अभिव्यक्ति बढ्छ कि रोकिइन्छ ?
४. सरकारमा सहभागी मन्त्रीहरूको कार्यसम्पादनबारे पार्टीभित्र औपचारिक समीक्षा हुन्छ कि हुँदैन ?
५. संसद्मा रास्वपाका सांसदहरूले सरकारको पक्षमा उभिन्छन् कि आफ्नै सरकारमाथि प्रश्न उठाउने क्रम जारी राख्छन् ?

यी पाँच प्रश्नको उत्तरले रास्वपाभित्र वास्तविक समस्या कहाँ छ भन्ने धेरै हदसम्म स्पष्ट पार्नेछ ।
अहिलेका लागि यति भन्न सकिन्छ– रास्वपा सत्तामा छ, तर सत्ता सञ्चालनको आत्मविश्वासमा भने दरार देखिन थालेको छ ।
प्रधानमन्त्री ‘एक्लै लडिरहेको’ बताइरहेका छन् । उनका निकट सांसद ‘नाङ्गै जल्ने’ कुरा गरिरहेका छन् । रवि निकट सांसद ‘कालो चस्मा खोल्दै’ छन् । संसद्मा सत्तारुढ सांसदहरू आफ्नै सरकारमाथि प्रश्न उठाइरहेका छन् ।
अब प्रश्न एउटै छ,यो केवल अभिव्यक्तिको असन्तुलन हो कि रास्वपाभित्र शक्ति–समीकरण बदलिँदै गरेको सुरुवाती संकेत ?
यदि यो केवल सामाजिक सञ्जालको संयोग हो भने केही दिनमै सेलाउनेछ ।

तर यदि यी स्टाटसहरू एउटै राजनीतिक असन्तुष्टिको फरक–फरक आवाज हुन् भने आगामी दिनमा रास्वपाभित्रको राजनीति सामाजिक सञ्जालमा होइन, सत्ताको टेबलमै देखिनेछ ।
र त्यतिबेला प्रश्न ‘बालेनको सरकार कति बलियो छ ?’ भन्ने मात्र रहने छैन ।
प्रश्न हुनेछ,‘रास्वपाभित्र वास्तविक सत्ता कसको हातमा छ ?’