न्यूज अभियान
हरेक खबर विशेष खबर

काठमाडौं, २४ साउन । देशको प्रमुख प्रशासनिक केन्द्र ‘सिंहदरबार’को नाम परिवर्तन गर्नुपर्ने राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा)का सांसद तथा राज्य व्यवस्था तथा सुशासन समितिका सभापति हरि ढकालको अभिव्यक्तिले सामाजिक सञ्जालमा तीव्र बहस सिर्जना गरेको छ।

ललितपुरमा आइतबार आयोजित कार्यक्रममा सांसद ढकालले राजनीतिक परिवर्तनपछि विभिन्न स्थान, सडक तथा विमानस्थलको नाम परिवर्तन गरिए पनि ‘सिंहदरबार’को नाम यथावत रहेको भन्दै त्यसको सान्दर्भिकतामाथि प्रश्न उठाएका थिए।

नेपालमा सिंह नपाइने भएकाले ‘सिंहदरबार’ नाम किन राखिरहनुपर्ने भन्ने प्रश्न उठाउँदै उनले त्यसको सट्टा ‘अनामनगर दरबार’ राख्न सकिने धारणा व्यक्त गरेका थिए।

तर उनको यो अभिव्यक्ति सार्वजनिक भएपछि सामाजिक सञ्जालमा भने प्रश्न उठेको छ—समस्या सिंहदरबारको नाममा हो कि सिंहदरबारभित्रको शासनशैलीमा ?

‘सिंह छैन, त्यसैले सिंहदरबार पनि नहोस् ?’
ढकालले नेपालमा सिंह नपाइने भएकाले ‘सिंहदरबार’ नामको औचित्यमाथि प्रश्न उठाए। तर सामाजिक सञ्जालमा धेरैले यसलाई इतिहास, संस्कृति र प्रशासनिक संस्थाको अर्थ नबुझी गरिएको सतही टिप्पणीका रूपमा व्याख्या गरेका छन्।

नाममा ‘सिंह’ शब्द हुनुको अर्थ भवनभित्र वास्तविक सिंह राखिएको हुनुपर्छ भन्ने तर्क आफैंमा कति सार्थक हो भन्ने प्रश्नसमेत उठेको छ।

यदि कुनै स्थानको नाममा उल्लेख भएको वस्तु वा जनावर त्यही स्थानमा भौतिक रूपमा उपस्थित हुनैपर्ने हो भने नेपालका दर्जनौं स्थानका नाम फेरिनुपर्ने हुन्छ।

त्यसैले सामाजिक सञ्जालमा प्रश्न उठेको छ— ‘सिंहदरबारमा सिंह छैन भनेर नाम फेर्ने हो भने इतिहासको अर्थ के हुन्छ ?’

नाम फेर्दैमा शासन बदलिन्छ ?
ढकालले स्वयं सिंहदरबारको नाम मात्र नभई त्यहाँको ‘हाउभाउ, भावभङ्गी र भाषा’समेत बदल्नुपर्ने बताएका छन्। यही भनाइले उनको अभिव्यक्तिको अर्को पाटो भने गम्भीर बनाएको छ।

किनकि सिंहदरबार नेपालको प्रशासनिक शक्तिको प्रतीक हो। त्यहाँको कार्यशैली, कर्मचारीतन्त्रको व्यवहार, निर्णय प्रक्रिया, नागरिकप्रतिको जवाफदेहिता र शासन संस्कारमा सुधार आवश्यक छ भन्ने बहस भने पुरानै हो।
तर प्रश्न यति हो— नाम परिवर्तन गर्ने कि काम परिवर्तन गर्ने ? ‘सिंहदरबार’लाई ‘अनामनगर दरबार’ बनाउँदैमा नागरिकले सरकारी कार्यालयमा भोग्दै आएको झन्झट हट्छ ?

फाइल छिटो चल्छ ? भ्रष्टाचार घट्छ ? सेवा प्रवाह सहज हुन्छ ? कर्मचारीको व्यवहार बदलिन्छ ? सरकार जनताप्रति थप जवाफदेही हुन्छ ? यदि यी प्रश्नको उत्तर ‘होइन’ हो भने नाम परिवर्तनको बहस प्राथमिकताको विषय कसरी बन्यो भन्ने प्रश्न सामाजिक सञ्जालमा उठ्नु स्वाभाविक देखिन्छ।

‘सिंहदरबार’ होइन, ‘सिंहदरबारको संस्कार’ बदल्नुस्
ढकालले सिंहदरबारको पुरानो ‘भाष्य’ र कार्यशैली चिर्नुपर्ने बताएका छन्। तर सामाजिक सञ्जालमा उनको भनाइको विरोध गर्नेहरूले भने भवनको नामभन्दा भवनभित्रको मानसिकता परिवर्तन गर्नुपर्ने सुझाव दिएका छन्।

जनताले प्रशासनिक केन्द्रबाट अपेक्षा गरेको कुरा नयाँ नाम होइन, नयाँ सेवा हो। नागरिकले सरकारी कार्यालयमा घण्टौं लाइन बस्नुपर्दा उसलाई कार्यालयको नाम के हो भन्नेभन्दा काम कति छिटो हुन्छ भन्ने चासो हुन्छ।

युवाले रोजगारी नपाउँदा ‘सिंहदरबार’को नाम बदलिएको छ कि छैन भन्नेभन्दा सरकारले रोजगारीका अवसर सिर्जना गर्योद कि गरेन भन्ने प्रश्न गर्छ। किसानले मल नपाउँदा सिंहदरबारको बोर्डमा के लेखिएको छ भन्ने होइन, सरकारले मल उपलब्ध गरायो कि गराएन भन्ने हेर्छ।

व्यवसायीले कर, लाइसेन्स र प्रशासनिक झन्झट भोग्दा दरबारको नाम परिवर्तन भएको छ कि छैन भन्ने होइन, सरकारी प्रक्रिया कति पारदर्शी र सहज भयो भन्ने हेर्छ।

त्यसैले प्रश्न उठ्छ— नामको बोर्ड फेर्ने कि शासनको बोर्ड फेर्ने ? ‘दरबार’ शब्द नै समस्या हो भने ? ढकालले ‘सिंहदरबार’को नामलाई पुरानो राजनीतिक संरचना र भाष्यसँग जोडेर हेरेका छन्।

तर नेपालमा ‘दरबार’ शब्द जोडिएका स्थानहरूको इतिहास र सांस्कृतिक अर्थ पनि छन्। ‘दरबार’ शब्दलाई केवल राजतन्त्रको प्रतीकका रूपमा हेर्नु कति उचित हुन्छ भन्ने बहस पनि सुरु भएको छ।

यदि ‘दरबार’ शब्द नै सामन्ती मानसिकताको प्रतीक हो भने देशभरका ऐतिहासिक दरबार, दरबार क्षेत्र र सांस्कृतिक सम्पदाको नाम के गर्ने ? इतिहास मेटेर नयाँ नाम राख्ने कि इतिहासलाई बुझेर त्यसबाट नयाँ शासन संस्कार निर्माण गर्ने ? यही प्रश्न अहिले सामाजिक सञ्जालमा चर्चाको विषय बनेको छ।

रास्वपाबाटै प्रश्न : प्राथमिकता के हो ?
रास्वपाले राजनीतिक परिवर्तन, सुशासन र राज्य संयन्त्रको सुधारलाई आफ्नो प्रमुख एजेन्डा बनाउँदै आएको छ। त्यसैले राज्य व्यवस्था तथा सुशासन समितिका सभापतिसमेत रहेका ढकालबाट आएको यस्तो अभिव्यक्तिलाई धेरैले सामान्य व्यक्तिगत धारणा मात्र नभई राजनीतिक सन्देशका रूपमा समेत लिएका छन्।

यही कारण सामाजिक सञ्जालमा रास्वपा समर्थक र आलोचक दुवै पक्षबाट बहस भइरहेको देखिन्छ। आलोचकहरूको प्रश्न छ—देशमा भ्रष्टाचार, बेरोजगारी, महँगी, प्रशासनिक ढिलासुस्ती, सेवा प्रवाहको समस्या र सरकारी निकायमा जवाफदेहिताको संकट हुँदा संसद्को सुशासन समितिका सभापतिको प्राथमिकता सिंहदरबारको नाम परिवर्तन हुनु कति उपयुक्त हो ?

‘सिंहदरबार’को नाम बदल्दा ‘सिंह’ प्रवृत्ति हट्छ ?
ढकालले सिंहदरबारको नामसँगै त्यहाँको ‘हाउभाउ’ र ‘भावभङ्गी’ परिवर्तन गर्नुपर्ने बताएका छन्। यदि उनको आशय प्रशासनिक केन्द्रमा रहेको पुरानो शक्ति–केन्द्रित मानसिकता हटाउनु हो भने त्यो बहस महत्वपूर्ण हुन सक्छ।

तर त्यसका लागि नाम परिवर्तनभन्दा ठूलो सुधार आवश्यक छ। सिंहदरबारभित्रको शक्ति नागरिकको सेवामा प्रयोग हुन्छ कि नागरिकमाथि शासन गर्न? निर्णय गर्ने व्यक्ति जनताप्रति जवाफदेही हुन्छ कि राजनीतिक शक्तिप्रति?

सरकारी कार्यालय नागरिकमैत्री हुन्छ कि कर्मचारीमैत्री? कानुन सबैका लागि बराबर लागू हुन्छ कि पहुँचवालाका लागि फरक? यी प्रश्नको जवाफ खोज्नु नै वास्तविक ‘सिंहदरबार सुधार’ हुन सक्छ।

सामाजिक सञ्जालमा अर्को प्रश्न : ‘अनामनगर दरबार’ किन ? ढकालले ‘अनामनगर दरबार’ नाम राख्न सकिने बताएका छन्। तर त्यसपछि सामाजिक सञ्जालमा व्यंग्यात्मक प्रश्न पनि उठेका छन्— अनामनगर राख्दैमा के परिवर्तन हुन्छ ?

‘सिंहदरबार’को ठाउँमा ‘अनामनगर दरबार’ लेखिएको बोर्ड राखेपछि त्यहाँका कर्मचारीको मानसिकता बदलिन्छ ? मन्त्रालयमा फाइल रोकिन छाड्छ ? घुसखोरी अन्त्य हुन्छ ? ठेक्कामा हुने मिलेमतो रोकिन्छ ?
नागरिकले समयमै सेवा पाउँछन् ? यदि उत्तर छैन भने नाम परिवर्तनको बहस राजनीतिक प्राथमिकताको सूचीमा किन आउँछ ?

नाम होइन, ‘नियत’ परिवर्तनको माग
नेपालमा राजनीतिक परिवर्तन धेरैपटक भयो। शासन व्यवस्था फेरियो। संविधान फेरियो। सरकार फेरिए। सत्ता समीकरण फेरिए। राजनीतिक दलका नारा फेरिए।

तर नागरिकले खोजिरहेको परिवर्तन अझै पनि उस्तै छ—सरकारले काम गरोस्, राज्यले सेवा देओस् र अधिकार पाउन नागरिकले कसैको ढोका ढकढक्याउनु नपरोस्।

सिंहदरबारको नाम फेरिए पनि यदि पुरानै ढिलासुस्ती, भ्रष्टाचार, पहुँच र शक्ति–केन्द्रित प्रशासन कायम रह्यो भने त्यो परिवर्तन कागजमा मात्र सीमित हुनेछ।

त्यसैले अहिलेको बहसलाई ‘सिंहदरबारको नाम’बाट ‘सिंहदरबारको चरित्र’तर्फ लैजानुपर्ने देखिन्छ। बोर्ड फेर्न सजिलो छ, व्यवहार फेर्न गाह्रो।

नाम फेर्न सजिलो छ, शासनशैली फेर्न गाह्रो। दरबारको नाम बदल्न सजिलो छ, दरबारभित्रको मानसिकता बदल्न गाह्रो।

त्यसैले सांसद ढकालले उठाएको प्रश्नको गहिरो अर्थ यदि प्रशासनिक संस्कार परिवर्तन हो भने त्यसमा बहस हुनुपर्छ।  तर यदि यो केवल नाम परिवर्तनमै सीमित हुने हो भने सामाजिक सञ्जालमा उठेको प्रश्न सान्दर्भिक छ— ‘नेपालमा सिंह छैन भन्दै सिंहदरबारको नाम फेर्ने हो भने, सिंहदरबारभित्रको ‘सिंह’ जस्तो शक्ति–प्रदर्शन गर्ने प्रवृत्ति कहिले फेर्ने ?’

अन्ततः जनतालाई ‘सिंहदरबार’को नामसँग त्यति ठूलो सरोकार छैन। जनताको सरोकार छ—सिंहदरबारले उनीहरूको जीवनमा के परिवर्तन ल्यायो ? त्यसको उत्तर दिन सके नाम ‘सिंहदरबार’ रहोस् वा ‘अनामनगर दरबार’, नागरिकलाई फरक पर्ने छैन।